انسان موجودي آميخته از روح و جسم است. هر يك از دو بعد انسان براي تكامل و پرورش خود نيازهاي فطري معيني دارند. بخشي از مقررات ديني كه « عبادت » ناميده مي شود، براي تأمين نيازهاي روحي انسان تشريع شده است. هر چند عبادت ممكن است از جنبه هاي اجتماعي نيز برخوردار باشد. تنوع عبادت ها در اسلام دقيقا به دليل نيازهاي گوناگون انسان است. هر عبادتي ، بخش معيني از نيازهاي روح را برآورده مي كند. مثلا نماز، زنگار غفلت از مبدأ آفرينش را از روح و روان مي زدايد. روزه نيروي عقلاني و قواي روحاني انسان را در مصاف با كشش هاي مادي و شهواني تقويت مي كند. حج، شركت در آزمون مبارزه با تعلقات مادي و دل بستگي هاي دنيوي است.
اعتكاف را مي توان آميزه اي از چند عبادت با فضيلت به حساب آورد. روزه كه خود عبادتي بس از ارزشمند است و به ميهماني خدا رفتن به شمار مي آيد، يكي از شرايط اعتكاف است. حضور در معبد و سراي دوست كه به خودي خود عبادت است. محرمات اعتكاف يعني چيزهايي كه معتكف بايد در طول اعتكاف از آن پرهيز كند، انسان را به ياد حج كه يكي از اركان اسلام است، مي اندازد. دقت در احكام و آداب اعتكاف نشان مي دهد كه شباهت هاي قابل توجهي ميان « حج » و « اعتكاف » وجود دارد. اعتكاف با « جهاد » نيز بي شباهت نيست. شركت در اعتكاف ، همراه با مراعات آداب و شرايط آن، در حقيقت ورود به عرصه ي « جهاد اكبر » و مبارزه با نفس است كه از جهاد با دشمن خارجي به مراتب برتر است. اين عبادت اسلامي در عين حال از برخي جنبه هاي اجتماعي نيز برخوردار است.
واژه ي « عكوف » و « اعتكاف » از نظر لغوي به معناي اقامت كردن و ماندن در جايي و ملازم بودن با چيزي است. معناي اصلي اعتكاف در شرع مقدس اسلام آن است كه انسان به انگيزه ي تقرب جستن به خداوند متعال، دست كم سه روز در مسجد جامع اقامت كند و مي توان گفت اعتكاف از عبادت هاي مخصوص به دين اسلام نيست، بلكه در اديان ديگري وجود داشته و در اسلام استمرار يافته است. گرچه اطلاعات قابل توجهي در باره ي حدود و شرايط اين عبادت در اديان ديگر در اختيار ماست. علامه ي مجلسي در « بحارالانوار » به نقل از طبرسي آورده است كه : « گفته شده : سليمان (ع) در معبد بيت المقدس به مدت يك سال و دو سال و يك ماه و دو ماه و كمتر و بيشتر اعتكاف مي كرده است. آب و خوراك براي آن حضرت فراهم مي شد و او در همان جا به عبادت مي پرداخت.
برخي از آيات قرآن نيز از ريشه دار بودن اعتكاف در اديان گذشته خبر مي دهند. خداوند متعال مي فرمايد : « وَ إذ جَعَلنا البيتَ مَثابَةً للنّاسِ وَ أمنًا وَ تَّخِدُا مِن مَّقامِ إبرهِم مُصَلّي وَ عَهِدنَآ إلي إبرهم وَ إسمعيلَ أن طَهّرا بَيتِيَ للطّائِفينَ وَالعكفينَ وَالرّكّع السّجودِ » « به ابراهيم و اسماعيل توصيه نموديم تا خانه ام را براي طواف كنندگان، معتكفان و نمازگزاران، تطهير كنند. »
چنانچه لفظ « عاكفين » را به معناي معتكفين تفسير كنيم ، از اين آيه استفاده مي شود كه در زمان حضرت ابراهيم و اسماعيل (ع) نيز عبادتي به نام اعتكاف وجود داشته و پيروان دين حنيف گرداگرد كعبه معتكف مي شدند.
